Tóm tắt: Trên cơ sở kế thừa tinh hoa tư tưởng nhân loại và tổng kết thực tiễn xã hội tư bản thế kỷ XIX, C.Mác đã luận giải một cách khoa học tính tất yếu khách quan của cách mạng xã hội chủ nghĩa; đồng thời xác định nội dung, mục tiêu và con đường thực hiện cuộc cách mạng. Những quan điểm của C.Mác không chỉ khắc phục tính không tưởng của các học thuyết xã hội chủ nghĩa trước đó mà còn tạo cơ sở lý luận cho phong trào công nhân quốc tế và sự ra đời của các nhà nước xã hội chủ nghĩa trong lịch sử nhân loại. Trong bối cảnh hiện nay, việc nghiên cứu những cống hiến của C.Mác về cách mạng xã hội chủ nghĩa tiếp tục có ý nghĩa quan trọng đối với nhận thức lý luận và thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.
Từ khóa: Cách mạng; cống hiến; chủ nghĩa; tất yếu.
Abstract: On the basis of inheriting the quintessence of human thought and summarizing the reality of capitalist society in the nineteenth century, Marx scientifically explained the objective inevitability of the socialist revolution; and at the same time determine the content, objectives and path of the revolution. Marx's views not only overcame the utopia of earlier socialist doctrines, but also provided the theoretical basis for the international workers' movement and the birth of socialist states in human history. In the current context, the study of C.Marx's contributions to the socialist revolution continues to be of great significance to the theoretical and practical understanding of socialist construction in Vietnam.
Keywords: Revolution; dedication; ism; inevitability.
1. Đặt vấn đề
Cách mạng xã hội chủ nghĩa là nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa xã hội khoa học, là con đường để giai cấp công nhân thực hiện sứ mệnh lịch sử của mình nhằm giải phóng giai cấp, dân tộc, giải phóng nhân loại thoát khỏi áp bức, bóc lột, xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản trên phạm vi toàn thế giới. Trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản đã khẳng định: “Những người cộng sản… công khai tuyên bố rằng mục đích của họ chỉ có thể đạt được bằng cách dùng bạo lực lật đổ toàn bộ trật tự xã hội hiện hành. Mặc cho các giai cấp thống trị run sợ trước một cuộc Cách mạng cộng sản chủ nghĩa! Trong cuộc cách mạng ấy, những người vô sản chẳng mất gì hết, ngoài những xiềng xích trói buộc họ. Họ sẽ giành được cả thế giới”. Việc nghiên cứu những đóng góp của C. Mác về tính tất yếu, nội dung và con đường cách mạng xã hội chủ nghĩa có ý nghĩa quan trọng trong nhận thức đúng đắn về quy luật phát triển xã hội và vận dụng vào thực tiễn cách mạng Việt Nam hiện nay.
2. Một số vấn đề lý luận của C.Mác về tính tất yếu, nội dung, con đường cách mạng xã hội chủ nghĩa
Thứ nhất, quan niệm của C.Mác về cách mạng xã hội chủ nghĩa.
Thuật ngữ “cách mạng xã hội chủ nghĩa” được C.Mác đưa ra từ những lực lượng sản xuất trong cuộc đấu tranh để sinh tồn khi đó sẽ mang một hình thức khiến cho việc cần phải bảo vệ những sản phẩm và lực lượng sản xuất do xã hội tư sản tư bản chủ nghĩa đã tạo ra để khỏi bị chính cái chế độ tư bản chủ nghĩa ấy tiêu hủy và tàn phá đi, bằng cách giành lại trong tay của giai cấp tư bản thống trị quyền lãnh đạo sản xuất và phân phối xã hội mà nó không còn khả năng đảm bảo nữa, để đem giao lại quyền ấy cho quần chúng sản xuất, đó là cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa.
Tiếp cận ở một khía cạnh khác, C.Mác cho rằng, dưới hình thức tư bản chủ nghĩa diễn ra tạo được các phương tiện tồn tại và phát triển với một số luợng lớn hơn nhiều so với số lượng mà xã hội tư bản chủ nghĩa có thể tiêu dùng, bởi vì xã hội ấy gạt bỏ một cách giả tạo một khối rất lớn những người sản xuất khỏi việc tiêu dùng những phương tiện tồn tại và phát triển, nếu như quy luật cuộc sống của bản thân xã hội, buộc xã hội phải thường xuyên mở rộng nền sản xuất vốn đã quá lớn đối với nó và vì thế mà xã hội ấy buộc phải tuân thủ theo chu kỳ của sản xuất phải thủ tiêu chẳng những rất nhiều sản phẩm, mà cả chính ngay lực lượng sản xuất. Việc đấu tranh sinh tồn không chỉ thể hiện ở chỗ giai cấp sản xuất tước bỏ sự lãnh đạo sản xuất và phân phối mà giai cấp nắm trong tay sự lãnh đạo, nhưng không còn khả năng nắm sự lãnh đạo, và đấy chính là cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa.
Thứ hai, trình độ phát triển của lực lượng sản xuất mâu thuẫn với quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa đã lỗi thời tất yếu nổ ra cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa.
Sự thay thế các hình thái kinh tế - xã hội là quá trình lịch sử tự nhiên, do giải quyết mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất làm xuất hiện một phương thức sản xuất mới và để xuất hiện một phương thức sản xuất mới tất yếu phải tiến hành một cuộc cách mạng xã hội. Suy đến cùng, tất cả các cuộc cách mạng diễn ra trong lịch sử đều bắt nguồn từ nhu cầu khách quan giải phóng lực lượng sản xuất khỏi sự kìm hãm của quan hệ sản xuất lỗi thời, lạc hậu. Biểu hiện mâu thuẫn này là: lực lượng sản xuất không ngừng phát triển mâu thuẫn với quan hệ sản xuất đã lỗi thời, không phù hợp với tính chất, trình độ sản xuất thì tất yếu khách quan phải xoá bỏ quan hệ sản xuất cũ, xây dựng quan hệ sản xuất mới phù hợp hơn, mở đường cho lực lượng sản xuất phát triển. Trong tác phẩm Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị. - Lời tựa, C.Mác viết: “Từ chỗ là những hình thức phát triển của các lực lượng sản xuất, những quan hệ ấy trở thành những xiềng xích của các lực lượng sản xuất. Khi đó bắt đầu thời đại cách mạng xã hội”.
Sự vận động của cách mạng tư sản và vô sản tất yếu như nhau: C.Mác chỉ ra rằng, giai cấp vô sản còn là một khối quần chúng sống tản mạn trong cả nước và bị cạnh tranh chia nhỏ. Nếu có lúc quần chúng công nhân tập hợp nhau lại thì đó cũng chưa phải là kết quả của sự liên hợp của chính họ, mà là kết quả của sự liên hợp của giai cấp tư sản, muốn đạt những mục đích chính trị của chính họ, nên phải huy động toàn thể giai cấp vô sản và tạm thời còn có khả năng huy động được như vậy. Bởi vậy, suốt trong giai đoạn này, những người vô sản chưa đánh kẻ thù của chính mình, mà đánh kẻ thù của kẻ thù của mình, tức là những tàn dư của chế độ quân chủ chuyên chế... Toàn bộ sự vận động lịch sử được tập trung như vậy vào tay giai cấp tư sản; mọi thắng lợi đạt được trong những điều kiện ấy đều là thắng lợi của giai cấp tư sản. Nhưng sự phát triển của công nghiệp không những đã làm tăng thêm số người vô sản, mà còn tập hợp họ lại thành những khối quần chúng lớn hơn; lực lượng của những người vô sản tăng thêm và họ thấy rõ lực lượng của mình hơn. Máy móc càng xóa bỏ mọi sự khác nhau trong lao động và càng rút tiền công ở hầu khắp mọi nơi xuống một mức thấp ngang nhau, thì lợi ích, điều kiện sinh hoạt của vô sản, càng dần dần ngang bằng nhau. Vì bọn tư sản ngày càng cạnh tranh với nhau hơn và vì khủng hoảng thương mại do sự cạnh tranh ấy sinh ra, cho nên dẫn tới tình trạng tiền công của công nhân ngày càng trở nên bấp bênh; việc cải tiến máy móc không ngừng và ngày càng nhanh chóng hơn làm cho tình cảnh của những người vô sản ngày càng bấp bênh, những cuộc xung đột cá nhân giữa công nhân và tư sản ngày càng có tính chất những cuộc xung đột giữa hai giai cấp. Công nhân bắt đầu từ việc thành lập những liên minh chống lại giai cấp tư sản để bảo vệ tiền công của mình. Thậm chí họ đi tới chỗ lập thành những đoàn thể thường trực để sẵn sàng đối phó, khi những cuộc xung đột bất thần xảy ra. Đây đó, đấu tranh trở thành bạo động công khai. C.Mác khẳng định: Nhưng bất cứ cuộc đấu tranh giai cấp nào cũng là một cuộc đấu tranh chính trị. Và sự đoàn kết mà những thị dân thời trung cổ đã phải mất hàng thế kỷ mới xây dựng được bằng những con đường làng nhỏ hẹp của họ, thì những người vô sản hiện đại chỉ xây dựng trong vòng vài năm, nhờ có đường sắt.
Trong tác phẩm Đấu tranh giai cấp ở Pháp 1848-1850, C.Mác đã chỉ rõ, trong tình hình điều kiện phát triển của chủ nghĩa tư bản, trong đó các lực lượng sản xuất của xã hội tư sản phát triển hết sức dồi dào trong chừng mực các mối quan hệ tư sản cho phép, thì không thể nói đến một cuộc cách mạng thực sự được. Một cuộc cách mạng chỉ có thể nổ ra trong những thời kỳ mà hai yếu tố đó, lực lượng sản xuất hiện đại và hình thức sản xuất tư sản xung đột lẫn nhau. Các cuộc xung đột liên miên mà với những đại biểu của các bộ phận cá biệt trong đảng trật tự ở các khu vực đang tiến hành và trong đó, những bộ phận ấy làm mất uy tín lẫn nhau thì quyết không thể dẫn đến những cuộc cách mạng mới; trái lại, những cuộc xung đột đó chỉ có thể xảy ra được chính là vì cơ sở của những mối quan hệ xã hội là tạm thời rất vững chắc, mang tính chất tư sản. Tất cả những mưu toan phản động nhằm cản trở sự phát triển của xã hội tư sản tất nhiên đều bị cơ sở đó làm cho tan vỡ như tất cả sự phẫn nộ có tính chất đạo đức và tất cả những lời tuyên bố nhiệt tình của phái dân chủ. Một cuộc cách mạng mới chỉ có thể nổ ra sau một cuộc khủng hoảng mới. Mà cả cuộc cách mạng mới lẫn cuộc khủng hoảng mới đều nhất định phải nổ ra.
Sự cạnh tranh tự do, với một chế độ xã hội chính trị không còn thích ứng sẽ là vũ khí của chính giai cấp tư sản. C.Mác cho rằng, xã hội tư sản hiện đại, với những quan hệ sản xuất và trao đổi tư sản của nó, với những quan hệ sở hữu tư sản, đã tạo ra những tư liệu sản xuất và trao đổi hết sức mạnh mẽ, “giống như một tay phù thủy không còn đủ sức trị những âm binh mà y đã triệu lên”. Từ hàng chục năm nay, lịch sử công nghiệp và thương nghiệp không phải là cái gì khác hơn là lịch sử cuộc nổi dậy của lực lượng sản xuất hiện đại chống lại những quan hệ sản xuất hiện đại, chống lại những quan hệ sở hữu đang quyết định sự tồn tại và sự thống trị của giai cấp tư sản. Để chứng minh điều đó, thực tiễn đã nêu ra các cuộc khủng hoảng thương nghiệp diễn ra theo chu kỳ và ngày càng đe dọa sự tồn tại của toàn bộ xã hội tư sản. Giai cấp tư sản sẽ không khắc phục những cuộc khủng hoảng. Một mặt, bằng cách cưỡng bức phải hủy bỏ một số lớn lực lượng sản xuất; mặt khác, bằng cách chiếm những thị trường mới và bóc lột triệt để hơn nữa những thị trường cũ. Như thế sẽ thúc đẩy chuẩn bị cho những cuộc khủng hoảng toàn diện hơn và ghê gớm hơn và giảm bớt những phương cách ngăn ngừa những cuộc khủng hoảng ấy. C.Mác cho rằng, “những vũ khí mà giai cấp tư sản đã dùng để đánh đổ chế độ phong kiến thì ngày nay quay lại đập vào chính ngay giai cấp tư sản”, nghĩa là cuộc cách mạng tất yếu sẽ xảy ra. C.Mác đã kết luận: “Nhưng giai cấp tư sản không những đã rèn những vũ khí sẽ giết mình; nó còn tạo ra những người sử dụng vũ khí ấy chống lại nó, đó là những công nhân hiện đại, những người vô sản”. C.Mác khẳng định: “Sự tập trung tư liệu sản xuất và xã hội hóa lao động đạt đến cái điểm mà chúng không còn thích hợp với cái vỏ tư bản chủ nghĩa của chúng nữa. Cái vỏ đó vỡ tung ra. Giờ tận số của chế độ tư hữu tư bản chủ nghĩa đã điểm. Những kẻ đi tước đoạt bị tước đoạt”.
Thứ ba, về con đường của cách mạng vô sản, trong tác phẩm: Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen, C.Mác cho rằng, để thiết lập quyền thống trị, giai cấp công nhân phải trở thành dân tộc, phải trở thành giai cấp lãnh đạo, muốn như vậy phải tiến hành sự biến đổi to lớn để có nhà nước là đại biểu thực sự duy trì những nguyên tắc của chế độ xã hội mới đó. C.Mác viết: “Muốn cho chế độ nhà nước không phải chịu những sự biến đổi, muốn cho cái bề ngoài giả tưởng ấy cuối cùng không bị bạo lực đập nát, muốn cho con người làm một cách có ý thức những điều họ thường làm một cách vô ý thức vì bị bản tính của sự vật buộc phải làm, thì cần phải làm cho sự vận động của chế độ nhà nước, tức sự vận động tiến lên của nó, trở thành nguyên tắc của chế độ nhà nước, do đó cần phải làm sao cho người thật sự đại biểu chế độ nhà nước, tức là nhân dân, trở thành nguyên tắc của chế độ nhà nước. Bản thân sự tiến bộ lúc đó cũng là chế độ nhà nước”.
C.Mác chỉ ra con đường của cách mạng xã hội chủ nghĩa là đại công nghiệp do đã tạo nên thị trường thế giới nên đã nối liền tất cả các dân tộc trên trái đất lại với nhau, nhất là các dân tộc văn minh, khiến cho mỗi một dân tộc đều phụ thuộc vào tình hình xảy ra ở dân tộc khác. Sau nữa, đại công nghiệp đã san bằng sự phát triển xã hội ở trong tất cả các nước văn minh, khiến cho ở khắp nơi, giai cấp tư sản và giai cấp vô sản đã trở thành hai giai cấp có tác dụng quyết định trong xã hội và cuộc đấu tranh giữa hai giai cấp đó đã trở thành cuộc đấu tranh chủ yếu. Vì vậy, cuộc cách mạng cộng sản chủ nghĩa không những sẽ có tính chất dân tộc mà sẽ đồng thời xảy ra ở trong tất cả các nước văn minh, như ở Anh, Mỹ, Pháp và Đức. Trong mỗi nước đó, cách mạng cộng sản chủ nghĩa sẽ phát triển nhanh hay chậm là tùy ở chỗ nước nào trong những nước đó có công nghiệp phát triển hơn, tích lũy được nhiều của cải hơn và có nhiều lực lượng sản xuất hơn. Bên cạnh đó, cách mạng cộng sản chủ nghĩa cũng có ảnh hưởng rất lớn đến các nước khác trên thế giới, nó sẽ làm thay đổi hoàn toàn và thúc đẩy cực kỳ nhanh chóng tiến trình phát triển trước kia của các nước đó. Đó là một cuộc cách mạng có tính chất toàn thế giới và vì vậy nó sẽ có một vũ đài toàn thế giới.
3. Định hướng vận dụng vào cách mạng Việt Nam
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh: Chỉ có chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản mới giải phóng được các dân tộc bị áp bức và những người lao động trên toàn thế giới khỏi ách nô lệ. Trong bài viết của mình, cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh: Chủ nghĩa tư bản vẫn không thể khắc phục được những mâu thuẫn cơ bản vốn có của nó. Các cuộc khủng hoảng vẫn tiếp tục diễn ra... Bản thân thị trường tự do của chủ nghĩa tư bản không thể giúp giải quyết được những khó khăn, và trong nhiều trường hợp còn gây ra những tổn hại nghiêm trọng cho các nước nghèo; làm sâu sắc thêm mâu thuẫn giữa lao động và tư bản toàn cầu. Các cuộc khủng hoảng hiện nay không thể giải quyết được một cách triệt để trong khuôn khổ của chế độ tư bản chủ nghĩa.
Đối với cách mạng Việt Nam hiện nay, khi nghiên cứu những cống hiến của C.Mác về cách mạng xã hội cần vận dụng trên một số nội dung sau:
Thứ nhất, Việt Nam đã vận dụng sáng tạo quan điểm của C. Mác về tính tất yếu khách quan của cách mạng xã hội chủ nghĩa gắn với điều kiện thuộc địa nửa phong kiến. Nếu như C.Mác chủ yếu nghiên cứu cách mạng vô sản ở các nước tư bản phát triển thì ở Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định con đường giải phóng dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Điều này phản ánh sự vận dụng linh hoạt quy luật phát triển xã hội vào hoàn cảnh một nước thuộc địa bị áp bức bởi chủ nghĩa thực dân. Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là minh chứng điển hình cho sự kết hợp giữa nhiệm vụ giải phóng dân tộc với định hướng phát triển xã hội chủ nghĩa.
Thứ hai, Việt Nam vận dụng quan điểm của C.Mác về vai trò lịch sử của quần chúng nhân dân và giai cấp công nhân trong tổ chức lực lượng cách mạng. Trong suốt tiến trình cách mạng, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn xác định nhân dân là chủ thể của lịch sử, là nguồn sức mạnh quyết định thắng lợi của cách mạng. Khối đại đoàn kết toàn dân tộc được xây dựng trên nền tảng liên minh công nhân - nông dân - trí thức, đồng thời mở rộng tập hợp mọi lực lượng yêu nước nhằm tạo nên sức mạnh tổng hợp cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước. Đây là sự phát triển sáng tạo lý luận của C.Mác trong điều kiện Việt Nam, nơi nông dân chiếm tỷ lệ lớn trong cơ cấu dân cư.
Thứ ba, việc vận dụng tư tưởng của C.Mác còn thể hiện trong quá trình xây dựng nền kinh tế và chế độ xã hội mới ở Việt Nam hiện nay. Trên cơ sở kiên định mục tiêu xã hội chủ nghĩa, Việt Nam phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nhằm giải phóng lực lượng sản xuất, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế gắn với tiến bộ và công bằng xã hội. Đây là sự kế thừa quan điểm của C.Mác về vai trò quyết định của lực lượng sản xuất đối với sự phát triển xã hội, đồng thời phản ánh tư duy đổi mới phù hợp với bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế. Trong quá trình đó, Nhà nước giữ vai trò định hướng, điều tiết và bảo đảm mục tiêu phát triển vì con người, hạn chế những mặt trái của cơ chế thị trường.
Thứ tư, Việt Nam vận dụng tư tưởng của C. Mác về vai trò lãnh đạo của chính đảng cách mạng trong xây dựng và bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa. Đảng Cộng sản Việt Nam được xác định là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội, giữ vai trò định hướng chiến lược đối với toàn bộ tiến trình cách mạng. Trong bối cảnh hiện nay, yêu cầu xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh về chính trị, tư tưởng, đạo đức, tổ chức và cán bộ là điều kiện quyết định để giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa. Đồng thời, việc đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch xuyên tạc chủ nghĩa Mác - Lênin và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam cũng là biểu hiện của việc bảo vệ và phát triển giá trị lý luận của C.Mác trong thời đại mới.
4. Kết luận
Ngày nay cách mạng khoa học - công nghệ đang phát triển như vũ bão, nhưng đó chỉ là một mặt của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa mà loài người tất yếu lựa chọn, không nằm ngoài phạm vi quy luật xã hội mà chủ nghĩa Mác đã chỉ ra, “vật chất quyết định”, tức là cơ sở vật chất sẽ làm thay đổi, giải phóng sức lao động của con người, nó làm thay đổi diện mạo, bộ mặt xã hội, nhưng không thay đổi về tính chất, nội dung của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa, vì thế, giá trị, vai trò sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân không thay đổi. Cuộc cách mạng xã hội sẽ chứa đựng nhiều nhân tố mới, trong đó, những nhân tố tiến bộ của thời đại và của loài người nhất định sẽ đồng hành cùng sự tiến bộ, cách mạng xã hội chủ nghĩa trong tương lai. Loài người sẽ được ấm no, tự do, hạnh phúc, chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản nhất định sẽ thành công./.
--------------------------------------
Tài liệu tham khảo:
1. C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, tập 4, Nxb CTQG-ST, H.2000, tr.609.
2. C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, tập 7, Nxb CTQG-ST, H.2000, tr.136-137.
3. C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, tập 6, Nxb CTQG-ST, H.2000, tr.605.
4. C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, tập 49, Nxb CTQG-ST, H.2000, tr.1.060.
5. C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, tập 1, Nxb CTQG-ST, H.2000, tr.393.
